Kỳ 4: Khi dòng khí trở thành chuỗi giá trị

1. Cụm Khí - Điện - Đạm Cà Mau là một trường hợp như vậy.

Câu chuyện bắt đầu từ Lô PM3-CAA, khu vực nằm trong vùng chồng lấn giữa Việt Nam và Malaysia. Thỏa thuận thương mại về phân chia sản phẩm vùng mỏ PM3-CAA được ký giữa PETROVIETNAM và PETRONAS.

Nhưng khai thác được khí mới chỉ là một nửa bài toán. Phần còn lại là đưa nguồn khí ấy đến nơi có thể tạo ra giá trị lớn nhất cho nền kinh tế.

Tại Cà Mau, PETROVIETNAM đầu tư một hệ thống đồng bộ gồm đường ống dẫn khí, trung tâm phân phối khí, hai nhà máy điện Cà Mau 1 và 2 với tổng công suất 1.500 MW, Nhà máy Đạm Cà Mau công suất 800.000 tấn urê/năm và Nhà máy Xử lý khí Cà Mau.

Dòng khí đầu tiên được đưa về Cà Mau vào năm 2007. Điều đáng chú ý là sau khi đi qua đường ống, khí không kết thúc hành trình ở một nhà máy, mà tiếp tục được sử dụng để sản xuất điện, phân bón, phục vụ hoạt động sản xuất và đời sống của cả một vùng kinh tế.

Ở đây chưa đề cập đến hiệu quả kinh tế, điều chúng tôi muốn đề cập nằm ở cấu trúc phía sau. Một nguồn tài nguyên được sử dụng trong nhiều chuỗi giá trị khác nhau. Bởi đây chính là khác biệt giữa “khai thác tài nguyên” và “tổ chức nguồn lực”.

Nếu đường ống khí chỉ được nhìn như một công trình hạ tầng, giá trị của nó sẽ được tính bằng chiều dài, công suất và số vốn đầu tư. Nhưng khi đặt trong tổng thể hệ thống, vai trò của đường ống vượt ra ngoài những thông số ấy. Đường ống giúp vận chuyển khí đến nhà máy điện, tạo nguồn năng lượng cho sản xuất. Khí cũng được đưa vào nhà máy đạm, cung cấp phân bón cho nông nghiệp.

Điện và phân bón tiếp tục tạo ra những giá trị ở những lĩnh vực khác. Một nguồn năng lượng vì vậy có thể tạo ra nhiều vòng giá trị trước khi đi vào nền kinh tế dưới dạng sản phẩm và dịch vụ.

Đây là một trong những bước tiến quan trọng trong tư duy phát triển năng lượng: Năng lượng không còn chỉ là một ngành cung cấp đầu vào, mà trở thành một cấu phần của hệ thống công nghiệp.

TS. Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh, khi phân tích về vấn đề an ninh năng lượng - đã nhấn mạnh rằng, đây không chỉ là câu chuyện có đủ nguồn cung mà còn là câu chuyện về mô hình phát triển, hạ tầng, khả năng vận hành và sức chống chịu của hệ thống.

Nhìn từ Cà Mau, nhận định ấy có thể được cụ thể hóa. Một mỏ khí sẽ không tạo ra giá trị tương xứng nếu không có hạ tầng đưa khí về. Một đường ống sẽ không tạo ra giá trị nếu không có các hộ tiêu thụ đủ quy mô. Nhà máy điện sẽ không thể vận hành nếu không có nguồn khí ổn định. Trong khí đó, nhà máy phân bón cần nguồn nguyên liệu liên tục.

Các mắt xích vì thế phụ thuộc lẫn nhau. Và chính sự liên kết ấy tạo nên sức mạnh của cả hệ thống. Theo đó, vai trò của PETROVIETNAM vượt ra khỏi phạm vi của một doanh nghiệp năng lượng đơn thuần.

2. Khi tổ chức được một chuỗi từ khai thác đến sử dụng, doanh nghiệp không chỉ bán một đơn vị năng lượng, mà còn tham gia vào việc tạo ra năng lực sản xuất cho những ngành khác. Điện phục vụ sản xuất. Phân bón phục vụ nông nghiệp. Khí và các sản phẩm khí phục vụ công nghiệp. Hạ tầng tạo điều kiện để một vùng kinh tế có thêm động lực phát triển.

Vì vậy, hiệu quả của một dự án năng lượng không thể chỉ tính bằng doanh thu mà cần nhìn nhận cả phần giá trị mà nó tạo ra phía sau.

Đây là lý do các chuỗi khí - điện - đạm gắn với 5 chữ "An”: an ninh năng lượng, an ninh kinh tế, an ninh lương thực, an ninh quốc phòng và an sinh xã hội. Một nguồn khí ổn định góp phần bảo đảm điện. Điện ổn định tạo nền tảng cho sản xuất. Phân bón trong nước góp phần giảm phụ thuộc nguồn cung bên ngoài và phục vụ nông nghiệp. Các công trình năng lượng quy mô lớn tạo ra việc làm, hạ tầng và năng lực công nghiệp tại địa phương.

Những mối liên hệ đó không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay trên bảng cân đối của một doanh nghiệp, nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong giá trị của một hệ thống năng lượng.

Điều đáng chú ý là mô hình này không chỉ phù hợp với Cà Mau. Trong quá trình phát triển, PETROVIETNAM có điều kiện thuận lợi để phát triển năng lượng theo chuỗi thay vì theo từng công trình. Khí có thể gắn với điện, phân bón và hóa chất. Dầu thô có thể gắn với lọc hóa dầu. Hạ tầng biển có thể gắn với các ngành năng lượng ngoài khơi. Khoa học - công nghệ có thể hỗ trợ nhiều lĩnh vực cùng lúc.

Cách nhìn ấy mở ra một cấp độ phát triển mới: từ một tập hợp các dự án thành một hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng. Nhưng để hình thành hệ sinh thái, cần một yếu tố mà tài nguyên và vốn không thể tự tạo ra. Đó là năng lực quy hoạch, năng lực tích hợp, năng lực quản trị những công trình phụ thuộc lẫn nhau, năng lực vận hành và năng lực kết nối những lĩnh vực tưởng như rất khác nhau.

Cà Mau vì thế không chỉ là câu chuyện về một dòng khí. Đó là câu chuyện về cách một dòng khí được tổ chức để tạo ra nhiều giá trị hơn. Và từ đây, một câu hỏi lớn hơn được đặt ra: Nếu tài sản có thể tạo thành chuỗi, thì điều gì quyết định một tổ chức có khả năng tạo ra những chuỗi mới trong tương lai?

Câu trả lời nằm ở năng lực mà 65 năm đã tích lũy.

Xem tiếp kỳ 5: Từ tài sản đến năng lực

Kỳ 1: Khi phía trước chưa có con đường
Kỳ 2: Bạch Hổ và lựa chọn đi tiếp khi lời giải chưa rõ
Kỳ 3: Khi tài nguyên phải đi xa hơn lòng đất