Trung tâm công nghiệp - năng lượng - Động lực tăng trưởng mới
Kỳ 3: Xanh hóa từ bên trong trung tâm công nghiệp
Bài toán không chỉ là đổi nguồn điện
Trong quá trình chuyển dịch năng lượng, một cách tiếp cận dễ gặp là nhìn vào tỷ trọng năng lượng sạch trong tổng cung. Đây là chỉ báo quan trọng, nhưng chưa đủ để phản ánh mức độ xanh hóa của một không gian công nghiệp.
Một nhà máy có thể sử dụng thêm điện tái tạo nhưng vẫn tiêu hao nhiều năng lượng, sử dụng nguyên liệu kém hiệu quả hoặc phát sinh lượng carbon lớn trong các công đoạn sản xuất. Khi đó, quá trình xanh hóa mới chỉ diễn ra ở một khâu.
Vấn đề vì thế phải được nhìn nhận từ bên trong nhà máy và từ mối quan hệ giữa các nhà máy.
Đối với một trung tâm công nghiệp - năng lượng, điều này càng quan trọng bởi quy mô và mức độ tập trung của các cơ sở sản xuất có thể tạo ra cả cơ hội lẫn sức ép về môi trường. Một mặt, hạ tầng tập trung cho phép đầu tư các hệ thống xử lý, thu hồi và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Mặt khác, nếu không được quy hoạch ngay từ đầu, lượng phát thải tập trung có thể trở thành một điểm nghẽn lớn trong quá trình chuyển dịch.
Bởi vậy, xanh hóa phải được tính toán ngay trong thiết kế của trung tâm.
Tại tọa đàm “Hướng đến hình thành Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia tại TP Hồ Chí Minh”, ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) cho rằng, trung tâm công nghiệp - năng lượng tại TP Hồ Chí Minh không nên chỉ được nhìn nhận như nơi tập trung các dự án năng lượng, mà phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về an ninh năng lượng, phát triển công nghiệp năng lượng xanh và chuẩn bị năng lực cho những lĩnh vực mới như dữ liệu, hydrogen, thu giữ carbon và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Đây là một thay đổi trong cách tiếp cận. Nếu trước đây, câu hỏi là “nguồn năng lượng nào thay thế nguồn năng lượng cũ?”, thì câu hỏi hiện nay rộng hơn: toàn bộ hệ thống sản xuất phải thay đổi như thế nào để sử dụng năng lượng hiệu quả hơn và phát thải thấp hơn?
Hạ tầng xanh cần cả công nghệ và dữ liệu
Trong một trung tâm công nghiệp - năng lượng, chuyển dịch xanh không thể chỉ dựa vào việc xây dựng thêm các nguồn điện tái tạo.
Cần có hạ tầng để truyền tải và lưu trữ năng lượng; các hệ thống quản lý năng lượng; khả năng kết nối giữa sản xuất và phụ tải; các công nghệ hydrogen, ammonia; giải pháp thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon; cùng hệ thống dữ liệu đủ năng lực theo dõi quá trình vận hành.
Ở đây, dữ liệu trở thành một phần của hạ tầng sản xuất. Một thiết bị được giám sát bằng cảm biến có thể giúp nhận diện sớm bất thường. Một mô hình Digital Twin có thể mô phỏng hoạt động của thiết bị hoặc dây chuyền. Các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ tối ưu vận hành, tiêu thụ nguyên liệu và năng lượng. Khi dữ liệu từ nhiều cơ sở được kết nối, khả năng tối ưu không còn giới hạn trong một nhà máy.
Đây là lĩnh vực mà các trung tâm công nghiệp - năng lượng có lợi thế nếu được thiết kế theo hướng dùng chung dữ liệu và hạ tầng số.
Ông Riccardo Felici, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của OWC, khi phân tích kinh nghiệm phát triển các trung tâm năng lượng tái tạo, nhấn mạnh bốn yếu tố gồm hạ tầng, sản xuất, kỹ năng và đổi mới. Theo ông, lợi thế về cảng biển, cơ sở chế tạo, logistics và nguồn nhân lực kỹ thuật dầu khí có thể trở thành nền tảng cho những chuỗi cung ứng mới trong lĩnh vực năng lượng tái tạo nếu được kết nối với đào tạo, nghiên cứu và đổi mới.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những địa bàn có nền công nghiệp - năng lượng phát triển.
Chuyển dịch xanh không nhất thiết bắt đầu bằng việc thay thế toàn bộ những gì đang có. Một phần năng lực kỹ thuật, hạ tầng cảng biển, cơ khí, logistics, vận hành công nghiệp và nguồn nhân lực hiện hữu có thể trở thành nền móng cho các ngành năng lượng mới. Vấn đề là phải xác định được phần nào cần giữ, phần nào cần cải tạo và bổ sung.
Đây cũng là nơi kinh tế tuần hoàn đi vào bài toán cụ thể hơn. Một dòng vật chất từng được coi là chất thải có thể trở thành nguyên liệu. Nhiệt dư có thể được thu hồi. CO₂ có thể được thu giữ và sử dụng cho những mục đích phù hợp. Hệ thống kho, cảng và đường ống có thể được thiết kế để phục vụ nhiều loại sản phẩm năng lượng trong quá trình chuyển dịch.
Có thể thấy, đây là câu hỏi ngày càng cấp bách, có tính quyết định đối với năng lực cạnh tranh. Bởi trong một thị trường mà các yêu cầu về carbon, tiêu chuẩn môi trường và truy xuất nguồn gốc ngày càng đi sâu vào thương mại, một sản phẩm không chỉ cạnh tranh bằng giá thành tại nhà máy. Chi phí carbon, năng lượng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn môi trường cũng trở thành một phần của giá thành.
Do đó, một trung tâm công nghiệp - năng lượng có khả năng xanh hóa từ bên trong có thể tạo ra lợi thế mà từng doanh nghiệp riêng lẻ khó đạt được. Nhưng để những lợi thế ấy trở thành giá trị thực tế, câu hỏi tiếp theo là: doanh nghiệp sẽ bước vào trung tâm bằng cách nào, phải chuẩn bị đến đâu và những gì đã được chuẩn bị sẵn?
Câu hỏi đó đưa câu chuyện từ công nghệ sang tổ chức không gian đầu tư.
Kỳ 1: Từ bảo đảm năng lượng đến kiến tạo không gian phát triển